گزارش یک اشتباه تاریخی

  Print




درباره سابقه همکاری
دکتر حبیبی با
نهضت آزادی ایران

محمد توسلي
اولين شهردار تهران
پس از انقلاب و
عضو نهضت آزادي

  زمینه ­ها و سوابق همکاری
من مرحوم دکتر حسن حبیبی (1391- 1315) را در دوره اقامتش در اروپا ندیدم. اما از سال 1341 ـ که برای ادامه تحصیل ابتدائاً به آلمان رفتم ـ در حاشیه جلسات قرآن مرحوم مهندس اسدالله خالدی در شهر گیسن، زمینه­های شکل­گیــری انجمن­های اسلامی دانشجویان را فراهم کردم. در سال­های بعد، پس از توقف فعالیتی که همراه با برخی از دوستان نهضتی در خاور میانه داشتیم و بازگشتم به آلمان برای ادامه تحصیلات دکترا، فکر اولیه انجمن­های اسلامی سامان پیدا کرده بود. علاوه بر شهر گیسن، در شهرهای برانشوایگ، برلیـن، کرفلد و وورتسبـورگ نیـز هسته­های انجمن اسلامی دانشجویان شکل گرفته بود. با حضور در دو نشست انجمن­های اسلامی دانشجویان در اروپا، در سال­های 1345 و 1346، و شکل­گیری اساسنامه و برنامه­های گروه فارسی زبان اتحادیه انجمن­های اسلامی دانشجویان در اروپا (UMSO) و انتشار اولین شماره «مکتب مبارز» در سال 1346، به ایــران مراجعت کردم. از این­رو، همواره فعالیت‌های خارج از کشور در اروپا و آمریکا را دنبال می­کردم و، از جمله، در جریان تلاش­های فرهنگی و اجتماعی دکتر حبیبی در فرانسه بودم.
دکتر حبیبی در سال­های قبل از انقلاب 57 همکاری نزدیکی با گروه فارسی زبان اتحادیه  یاد شده داشت و مقالات و آثار قلمی او در نشریات درج می­شد. مرحوم دکتر حبیبی و صادق قطب­زاده در نشست پنجم اتحادیه، در سال 1348، به عنوان ناظر و مشاوران سیاسی انتخاب شدند و به سمینـارهـای فرهنگـی و نشست­های اتحادیه دعـوت می­شدند. به همت آقای دکتر حبیبی، نشریه «مجموعه کرامه» - که اخبار و رویدادهای نهضت فلسطین را منعکس می­کردـ  به طور ادواری به وسیله اتحادیه منتشر می­شد و این کار تا پیروزی انقلاب ادامه داشت. 2 در نشست ششم اتحادیه، مرحوم دکتر سید محمد بهشتی، که در آن زمان سرپرستی مرکز اسلامی هامبورگ را برعهده داشتند، در سخنرانی‌شان به خصوصیات شخصی دکتر حبیبی اشـاره کـرده و گفتند: «من با اجازه ایشـان می­گویم، این آقای حبیبی عزیز ما، ایشان هشت سال است که گوشت نمی­خورند .... ولی ماشاءالله یک آقایی هستند خیلی سالم، آب و رنگ دار، شوخ و شنگ و یک انسانی که انسان از انس با او لذت می­برد. چه عیب دارد به این که ما هم در انجمن­هامان .... بتواند افراد این جوری داشته باشد. التزام به امور مذهبی، التزام به اجتناب از محرمات، التزام به ادای واجبات و ....» 3
این مقدمه را از این رو آوردم تا اشــاره­ای به سجایای اخلاقی، فرهنگی و علمی دکتر حبیبی و جایگاه ایشـان در همکاری­های فرهنگی و سیاسی انجمن­های اسلامی دانشجویان و نهضت آزادی خارج از کشور داشته باشم. در سال 1348، با رشد فعالیت­های فرهنگی انجمن­های اسلامی دانشجویان، اعضای انجمن­های اسلامی به لحاظ فکری و تشکیلاتی احساس هویت و قدرت بیشتری یافتند و نیاز به مشارکت در فعالیت­های سیاسی در سطح انجمن­ها عمیقاً به چشم می­خورد، به طوری که اعضای انجمن علاقه‌مند بودند که در مسائل سیاسی مشارکت و موضع­گیری کنند. ولی، با توجه به این که درگیر شدن انجمن­ها در مسائل سیاسی بر خلاف خط مشی انجمن­های اسلامی و مانع حفظ انسجام آنها بود، در کنار نشست اتحادیه در سال 1348، هسته جدید تشکیلات نهضت آزادی ایران در اروپا، مستقل از اتحادیه، شکل گرفت. اعضای اولیه این هسته صادق قطب‌زاده، دکتر حسن حبیبی و چند تن دیگر بودند. آقای دکتر حبیبی، که در شهر استراسبورگ فرانسه اقامت داشت، مسئولیت بخش اعتقادی و فرهنگی نهضت آزادی ایران ـ  بخش اروپا را نیز برعهده داشت. لازم به یادآوری است که شاخه اولیه نهضت آزادی ایران در خارج از کشور در سال 1341 قبلاً تشکیل شده بود.
در سال 1357، در مدت 118 روز اقامت رهبر فقید انقلاب در پاریس، آقایان دکتر حسن حبیبی، دکتر ابراهیم یزدی و موسوی خوئینی­ها مسئولیت پاسخ‌گویی به سئوالات خبرنگاران را از طرف ایشان برعهده داشتند. همچنین، به درخواست آیت­الله خمینی در پاریس، آقای دکتر حبیبی اولین پیش نویس قانون اساسی را با استفاده از قوانین اساسی فرانسه و بلژیک و اضافه کردن برخی از اصول و مفاهیم اسلامی تهیه کرد. در ایران، با همکاری آقایان دکتر جعفری لنگرودی و دکتر ناصر کاتوزیان، ویرایش دوم قانون اساسی تهیه شد و در دولت موقت شادروان مهندس بازرگان زیر نظر مرحوم دکتر یدالله سحابی، وزیر مشاور در طرح­های انقلاب، و بررسی کارشناسی گسترده­تر، ویرایش نهایی تهیه گردید و پس از تصویب در شورای انقلاب برای بررسی در اختیار مجلس بررسی پیش­نویس قانون اساسی ـ که نامش بعداً به مجلس خبرگان قانون اساسی تغییر یافت ـ قرار گرفت. در آنجا، اصل ولایت فقیه به متن پیشنهادی دولت موقت اضافه شد. به علاوه، در پیش­نویس مذکور، شورای نگهبان شامل 11 عضو (5 مجتهد و 6 حقوق دان)، که توسط نمایندگان مجلس شورای ملی انتخاب می­شدند، پیش­بینی شده بود.
از خدمات فرهنگی دیگر دکتر حبیبی ترجمه کتاب­های علوم اجتماعی و گردآوری، تنظیم و تدوین 8 جلد اول مجموعه آثار دکتر علی شریعتی (با همکاری دوستان نهضت آزادی و هماهنگی با همسر ایشان، خانم دکتر شریعت رضوی، و مدیریت حسینیه ارشاد) در خارج از کشور بود که با جلد روشن چاپ شد. در 12 بهمن 1357، دکتر حبیبی و تعدادی از دوستان انجمن اسلامی دانشجویان و نهضت آزادی ایران، مانند آقایان دکتر ابراهیم یزدی، صادق قطب‌زاده، دکتر صادق طباطبایی و .... همراه  با رهبر فقید انقلاب به ایران آمدند. در ظهر روز 15 بهمن57، مهندس بازرگان دکتر حبیبی و جمعی از دوستان نهضت آزادی را برای دیدار و صرف ناهار به منزلش دعوت کرد.مرحوم آیت الله طالقانی نیز مهندس عزت الله سحابی، دکتر حسن حبیبی و دکتر محمد مهدی جعفری، از اعضای نهضت آزادی ایران، را به عنوان مشاوران خود انتخاب کرد تا در مسائل سیاسی با آنان مشورت کند. در دولت موقت مهندس بازرگان نیز، پس از استعفای آقای دکتر علی شریعتمداری و به پیشنهاد آقای دکتر ابراهیم یزدی، آقای دکتر حسن حبیبی به سمت وزیر علوم و آموزش عالی انتخاب شد. در دولت شورای انقلاب، آقای دکتر حبیبی با حفظ سمت در وزارت علوم و آموزش عالی، عضو شواری انقلاب و سخنگوی این شورا نیز بود.

فعالیت نهضت آزادی ایران پس از انقلاب
با پذیرش مسئولیت دولت موقت انقلاب به وسیله شادروان مهندس بازرگان و جلب همکاری جمعی از فعالان نهضت آزادی در دولت موقت (در حدود یک سوم اعضای دولت)، جمعی از اعضای نهضت که در دولت مسئولیت نداشتند، از جمله مرحوم مهندس عزت­الله سحابی، تصدی فعالیت­های نهضت آزادی ایران را برعهده گرفتند. افراد این جمع بیشتر تحت تاثیر دیدگاه­های مهندس سحابی، که پس از هفت سال از زندان آزاد شده بود، قرار داشتند. پس از آزادی آن زنده یاد از زندان، در دو جلسه مشورتی که با حضور جمعی از اعضای قدیم نهضت به ویژه مهندس بازرگان، دکتر سحابی و آیت­الله طالقانی، در روستای سینک (در شمال شرق تهران) برگزار شد، مهندس سحابی بر دیدگاه­ها و تحلیل­های سیاسی خود اصرار ورزید و در نتیجه، با نظرات راهبردی سران نهضت آزادی ایران، به ویژه مهندس بازرگان، تفاهم و توافق حاصل نشد. محور اصلی اختلاف دیدگاه­ها تاکید نیروهای چپ بر مبارزه علیه استعمار و امپریالیسم بود. در ادبیات آنان «آزادی» جای مهمی نداشت و آنان مخالفانشان را با برچسب «لیبرال» سرزنش می­کردند، در حالی که مهندس بازرگان، ضمن عنایت به مشکل استیلای بیگانگان، مشکل اصلی جامعه ایران را، با توجه به سابقه 2500 ساله استبداد دیرین تـاریخی، استبداد می­دانستند که بر تارو پود فرهنـگ ما سایه افکنده اسـت. تجـربه تاریخ 200 ساله اخیر کشور ما نیز نشان داده است که دست استعمار یا استیلای بیگانگان همواره از آستین استبداد بیرون آمده است. بر این پایه، متن اسناد نهضت آزادی ایران در سال 1358 –که در قالب مجموعه اسناد نهضت منتشر شده است - در پاره­ای موارد با نظرات رهبران و مصوبات کنگره­­های نهضت آزادی تفاوت­هایی دارد. به عنوان نمونه، در حالی که دولت موقت با اشغال سفارت سابق آمریکا، که تعهدات بین­المللی دولت ایران را نقض می­کرد، مخالف بود و مهندس بازرگان مخالفت اصولی­اش را با این اقدام صریحاً ابراز کرده بود، نهضت آزادی ایران در اطلاعیه­ای به تاریخ 15 آبان 58 از «اقدام انقلابی دانشجویان پیرو خط امام»، با تاکید بر خصلت ضد استعماری آن، حمایت کرد.4 این تفاوت دیدگاه­ها زمینه ساز استعفای مهندس سحابی، دکتر حبیبی و 12 تن دیگر از اعضای مهم نهضت آزادی ایران در سال 58 و اشتباه تاریخی نهضت آزادی در نامزد کردن دکتر حسن حبیبی برای اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری بود که برای حفظ و ثبت سوابق تاریخی، به رغم ميل باطني‌ام، اين يادداشت را تهيه مي‌كنم. به اميد آنكه بررسي این تجربه تاریخی بتواند براي نسل امروز و نسل‌هاي آینده جامعه آموزنده و موجب عبرت باشد.

موضوع استعفا
متن استعفاي 14 تن از اعضاي قديم نهضت آزادي ايران در جلد دوم كتاب «همگام با آزادي»، حاوی خاطرات شفاهي آقاي دكتر سيد محمد مهدی جعفري، که در سال1389 منتشر شد، درج شده است. در متن اين استعفانامه زمينه‌ها و ريشه‌هاي تفاوت ديدگاه مهندس سحابي و دوستان ايشان، از جمله دكتر حبيبي، با رهبران نهضت آزادی ایران به ویژه مهندس بازرگان ديده مي‌شود كه به اختصار مي‌توان به آنها اشاره كرد.

  1. متن استعفا نامه نسبتاً مفصل بر اين نكته پاي مي‌فشارد كه تحليل و گفتمان «مديران و پيشگامان نهضت آزادي ايران» جدا از واقعيت‌هاي سير تحولات سياسي و اجتماعي سال­هاي اخير ايران است و تحت تأثير سياست «حقوق بشر» غرب قرار گرفته‌اند و اين اشتباه را ناشي از امر تاكتيكي يا ناشي از نقایص سازمانی ندانسته، بلكه آن را ناشي از اشتباهات بينشي و تاريخي تلقی می­کردند.
  2. اعتراض به مهندس بازرگان و نهضت آزادي از این نظر كه آنان مشكل اصلي جامعه ما را استبداد دانسته‌اند و به نقش استعمار و امپرياليسم توجهي ندارند و بيان اينكه اين خطاي استراتژيك عامل اصلي عقب‌ماندگي نهضت آزادي از انقلاب و انقلابيون شده است.
  3. «ايمان به رهبري امام خميني از اين واقعيت سرچشمه مي‌گيرد كه امام را تبلور كامل آرمان‌هاي ضداستعماري، ضداستبدادي و ضد استثماري توده‌هاي قيام كرده و شهید داده ملت ايران دانسته و بدين دليل رابطه طبيعي امامت امت بين ايشان و اين ملت هدف‌دار برقرار است و لذا هرگونه مقابله و مخالفت با ايشان و مواضع اساسي ايشان را در حقيقت مقابله با امت و انقلاب امت، تلقي مي‌كنيم».

در متن استعفا نامه، ضمن تأكيد بر «قدرشناسي و تكريم شخصی خود نسبت به رهبران نهضت آزادي ايران، به‌خصوص پيشگامان و معلمان ايدئولوژيك و اسلامي خود مهندس بازرگان و دكتر سحابي و ديگر برادران خويش كه هر يك به نوبه خود سهمي و حقي در جنبش عظيم اسلامي ملت ما دارند» رعايت اخلاق را کرده بودند و در سال­هاي بعد نيز، با حفظ روابط دوستانه و همكاري با دوستان نهضت آزادي، تجربه آموزنده‌اي را برجاي گذاردند.
مهندس عزت‌الله سحابي در سال­هاي بعد، با صداقت ويژه‌اي كه داشتند، در مصاحبه­ها‌ و يادداشت‌هايشان تصريح كردند كه در مواردي كه با مرحوم مهندس بازرگان اختلاف نظر داشتند حق با مهندس بوده­است. اما، دكتر حسن حبيبي نه‌تنها در اين مورد بلكه در مورد زندانی کردن و اقدامات خلاف قانون و اخلاق (مانند برنامه هويت در سیمای جمهوری اسلامی) كه درباره دوستان ديرين ايشان و در عرصه جامعه، در طول سه دهه گذشته، انجام یافت «سكوت» اختيار کرده، اظهارنظري ننمود و شايد تقدير و تجليل مقامات جمهوري اسلامي پس از درگذشت ايشان را بتوان پاداش اين سكوت ارزيابي كرد. با این وصف، برخی از همكاران دولت موقت، در مراسم تشييع و ترحيم آن مرحوم شركت كردند و درگذشت ايشان را به خاطر خدمات گذشته و «همدلي‌هاي سال اول انقلاب» در یک آگهي تسليت در شماره 15 بهمن ماه روزنامه اطلاعات به خانواده محترمشان تسليت گفتند و براي ايشان از درگاه حضرت حق رحمت و آمرزش مسئلت كردند.


نامزدي در انتخابات رياست جمهوري
پس از برگزاری همه پرسی قانون اساسی در پنجم آذر ماه 58، تصویب قانون اساسی در روز 12 آذر ماه رسماً اعلام شد و بر اساس آن مقرر گردید که انتخابات اولین دوره ریاست جمهوری در روز پنجم بهمن ماه 58 برگزار شود. در شرایط آن زمان، موضوع گزینش نامزد نهضت آزادی برای انتخابات در جمع دوستان نهضت مطرح بود. از یک سو، هم‌فکران مهندس سحابی علاقه‌مند بودند که دکتر حبیبی ـ که به لحاظ مواضع اقتصادی و سیاسی با آنان نزدیک تر بود ـ نامزد شود. از سوی دیگر، مهندس بازرگان با نامزد شدن دکتر حبیبی موافق نبودند. در آن شرایط، دکتر سحابی با رهبر فقید انقلاب دیداری داشتند و در خصوص نامزد شدن اعضای برجسته نهضت برای انتخابات ریاست جمهوری نظر ایشان را جویا شدند. ایشان فرمودند: «آقای مهندس و شما در این انتخابات شرکت نکنید، بروید به مجلس». در جلسه شورای مرکزی نهضت آزادی ایران، دو نظر از دو دیدگاه کاملاً متفاوت در این خصوص مطرح بود. مهندس سحابی و همفکرانشان، به دلایلی که گفته شد، با نامزد شدن مهندس بازرگان موافق نبودند. برخی از موافقان مهندس بازرگان نیز دلیل عاطفی برای عدم حمایت از نامزدی مهندس بازرگان داشتند. با توجه به پیامدهای افشاگری­های دانشجویان پیرو خط امام، آنان نگران تشدید اسائه ادب و برخوردهای غیر اخلاقی مخالفان، در صورت نامزد شدن مهندس بازرگان، بودند. در نتیجه، نامزدی مهندس بازرگان رای لازم را نیاورد. در آن شرایط  ویژه، پیشنهاد مهندس بازرگان ـ که بسیار ناراحت به نظر می­رسیدند ـ این بود که خود آقای مهندس سحابی نامزد شوند. اما مهندس سحابی، که به دلیل مسائل شخصی، آمادگی نداشتند، دکتر حبیبی را پیشنهاد کردند. با توجه به این که موضوع استعفای مهندس سحابی و جمعی دیگر از اعضای نهضت آزادی از آذر ماه به طور خصوصی مطرح شده بود، مهندس بازرگان با پیشنهاد مهندس سحابی به شرطی موافقت کردند که ایشان و دوستانشان از نهضت خارج نشوند. پس از پذیرش این شرط از سوی آنان، شورای مرکزی با اکثریتی ضعیف به انتخاب دکتر حبیبی به‌عنوان نامزد نهضت آزادی در اولین دوره انتخابات ریاست جمهوری رای داد. در پایان آن جلسه، مهندس بازرگان گفت: «این تلخ­ترین شب زندگی من بود.» در پی تصمیم بالا، ستاد انتخاباتی دکتر حبیبی تشکیل شد. آقای مهندس هاشم صباغیان مسئول ستاد و آقایان دکتر محمدحسین بنی‌اسدی، دکتر علی اسپهبدی و ... عضو آن ستاد بودند. برنامه انتخاباتي دکتر حبیبی  به طور فشرده در 20 صفحه تهيه و ارائه شد. پس از افشاگري دو تن از دانشجويان پيرو خط امام در سيماي جمهوري اسلامي (شب 4/10/58)، دكتر حبيبي در مصاحبه، با روزنامه کیهان 25و 26 دی ماه، از آن اقدام دانشجويان حمايت كرد. اين در حالي بود كه رهبران نهضت آزادي ايران عليه دانشجويان مذكور اعلام جرم كرده بودند (5/10/58) و نهضت آزادي نيز در بيانيه‌اي اقدام دانشجويان و سيماي جمهوري اسلامي را تقبيح كرده بود (5/10/58)5. اين امر موجب اعتراض و  ناراحتي شديد مهندس بازرگان و بسياري از اعضاي نهضت شد و آقايان مهندس صباغيان و دكتر بني‌اسدي از ستاد دكتر حبيبي خارج شدند. در چنین شرایطی، آقای دکتر حبیبی در مصاحبه­های انتخاباتی، خود را نامزد منفرد ریاست جمهوری معرفی کرد.6 در نخستین انتخابات رياست جمهوري، که در روز پنجم بهمن ماه 58 با شرکت 68 درصد واجدان شرايط برگزار شد، دكتر حبيبي با 676 هزار رأي (در حدود 5 درصد کل آرا) نفر سوم شد، در حالي كه نفر اول، یعنی ابوالحسن بني‌صدر، در حدود 11 ميليون رأي (76 درصد کل آرا) داشت. تصميم شوراي مركزي نهضت آزادی در نامزد کردن دکتر حبیبی را می­توان يك اشتباه برزگ تاريخي ارزيابي كرد. زيرا، در صورت نامزد شدن مهندس بازرگان، ایشان به احتمال زياد مي‌توانست رأي اول یا دست کم رای بسیار سنگینی را کسب کند، همان گونه كه در انتخابات دوره اول مجلس، در اسفند ماه 58  در حدود 70 درصد مردم، به رغم جوسازي‌هاي رسانه‌اي، به او رأي دادند. انتخاب مهندس بازرگان به عنوان نخستین رئیس جمهور مي‌توانست روند تحولات سياسي دهه شصت را بكلي دگرگون سازد. پس از اعلام نتیجه انتخابات ریاست جمهوری، اعضای مستعفی ارتباط تشکیلاتی خود را با نهضت آزادی ایران قطع کردند اما، به استثنای دکتر حبیبی، عموماً ارتباط دوستانه و همکاری­های اجتماعی آنان با دوستان نهضت ادامه پیدا کرد. 7


سخن بازرگان و مردم در رسانه ­ها
بازتاب اخبار مسائل اين دوره از فعاليت نهضت آزادي ايران، پس از اشغال سفارت سابق آمريكا تا انتخابات اولين دوره رياست‌جمهوري، در روزنامه‌ها بسيار آموزنده است. در اينجا فقط چهار نمونه را كه به تحليل رخدادهاي اين دوره كمك مي‌كند اضافه مي‌كنم:

  1. مهندس بازرگان طي گفت‌وگويي اظهار داشت: «بنده فكر مي‌كنم كه چون از من مي‌خواهند و ابراز مي‌كنند و خواسته‌اند ، وجداناً مشكل است كه من شانه خالي كنم» او در بخش ديگر از سخنانش گفت : «اين است كه يك چنين چيزي را شانه خالي كردن و استنكافش را مشكل مي‌دانم ولي اعلام رسمي آن يك قدري محتـاج تأمل است و شـايد تا چنـد روز ديگر بايد صبر كرد.» (كيهان  2/7/58)
  2. مهندس بازرگان امروز در يك گفت‌وگوي كوتاه با يكي از خبرنگاران كيهان درباره اظهارنظر يكي از نزديكانش كه اعلام كرده بود وي در انتخابات رياست جمهوري شركت نمي‌كند گفت: «هنوز تصميم قطعي خود را نگرفته‌ام ولي ضمن مشورت با دوستان نظر نهايي خود را تا دو سه روز آينده اعلام خواهم كرد. (كيهان 4/10/58)
  3. «مهندس بني‌اسدي معاون نخست‌وزير سابق كه داماد او نيز هست اعلام داشت كه بازرگان كانديداي رياست جمهوري نيست و به اين ترتيب يكي ديگر از كساني كه احتمال موفقيت او مي‌رفت از گردونه خارج شد». (كيهان 5/10/58)
  4. جمعي از طرفداران مهندس بازرگان احساس خود را پس از اعلام انصراف ايشان طي اطلاعيه‌اي به اين شرح ابراز كردند: «قدرداني و سپاس از بازرگان دفاع از حقيقت ساكتي است كه علي‌وار، خار در چشم و استخوان در گلو، بخاطر وحدت به صبر و شكيبايي نشسته است و عليرغم تلخي‌ها،‌ نه آسوده و بركنار ، بلكه در متن ياري و مشورت قرار گرفته است...

... دفاع از بازرگان هشداري است به كساني كه بجاي «طريق الوسطي» جاده را «اليمين و الشمال مضله» (چپ و راست) گرفته‌اند. دفاع از بازرگان فريادي است كه در گلو شكسته است و ما در اين آستانه انتخابات به تو اميدها داشتيم. اما اكنون كه حاضر نشدي نامزد اين رسالت باشي با تمام وجود مراتب امتنان و تشكر خود را بخاطر يك عمر تلاش خستگي ناپذيرت در راه خدا و بخاطر خلق بعنوان آراء واقعي خود به تو تقديم مي‌داريم.» (اطلاعات 1/11/58 ـ صفحه 12)
مايلم که اين يادداشت را با آموزه قرآني زیر پايان دهم:
قُلْ كُلٌّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ فَرَبُّكُمْ أَعْلَمُ بِمَنْ هُوَ أَهْدَى سَبِيلاً (اسراء -84)
" بگــو: هر كس طبق پايبندي­هاي خويش عمل مي‌كند، و پروردگار شما به وضع هر كه راه يافته‌تر است آگاه­تر است".
با دعاي رحمت و آمرزش الهي براي همه گذشتگان و به اميد عبرت‌آموزي از تجربيات گذشته و پيشگيري از تجربيات تلخ و ناصواب گذشته.

 

پانوشت­ها:

1. توضیح لازم: نوشتن این بخش از خاطراتم درباره مرحوم دکتر حسن حبیبی برای بنده بسیار سنگین است. اما به خاطر تاکید خبرنگار مهرنامه بر این که واقعیات تاریخی باید برای آگاهی مردم ثبت شود به این کار رضایت دادم.
2. عکس پیوست آقایان دکتر حسن حبیبی، صادق قطب­زاده و دکتر صادق طباطبایی را ـ که عازم نشست ششم گروه فارسی زبان اتحادیه انجمن­­های اسلامی دانشجویان در اروپا هستند ـ در استراحتگاه جاده اتوبان دوسلدورف ـ هانور آلمان در سال 1970 (1349) نشان می­دهد.
3. تاریخچه مبارزات اسلامی دانشجویان ایرانی در خارج از کشور، اتحادیه انجمن­های اسـلامی دانشجویان در اروپا (1360 – 1344)، انتشارات اطلاعات – 1386، صفحه 301
4.  در بخشي از بيانيه نهضت آزادي به مناسبت اشغال سفارت آمريكا آمده است: « دانشجويان انقلابي مسلمان با تصرف سفارت آمريكا، با وضوح تمام خصلت ضداستعماري انقلاب اسلامي ايران را اعلام كرده‌اند و مردم مبارز ايران با تائيد خود نشان داده‌اند كه به خوبي راهي را كه بايد در پيش داشت تشخيص مي‌دهند. غرض ما از صدور اين بيانيه دوباره كاري و تأئيد نيست. غرض ما آنستكه از اين برداشت ضداستعماري انقلابي درس بياموزيم و نتيجه‌گيري كنيم.»
5. پس از افشاگری تلویزیونی خلاف قانون و اخلاق دانشجویان مذکور، در صبح روز بعد، اعضای نهضت آزادی، اعم از مستعفی و غیر مستعفی، در ساختمان نهضت (خیابان قرنی) جمع شدند و یک بیانیه دفاعی تهیه و منتشر کردند که از صدا و سیما نیز پخش شد. اعضاي نهضت در اين بيانيه آورده بودند: «ما آماده  هرگونه مناظره و مبارزه سياسي هستيم و اگر تاكنون را به سكوت و تحمل گذرانده‌ايم به خاطر احساس مسئوليت عميق و دقيق‌مان نسبت به سرنوشت انقلاب اسلامي ايران است.
6. آقای دکتر حبیبی در یک مصاحبه اختصاصی با روزنامه کیهان، در روزهای 25 و 26 دیماه 1358 ، به تفصیل  در مورد دیدگاه­های خود اظهار نظر کرده­اند. در مورد اقدام دانشجویان پیرو خط امام گفتند: «دانشجویان پیرو خط امام یک موضع­گیری دارند که این موضع­گیری­ها مورد تایید شخص من است به این اعتبار که خط امام عبارت است از یک خط ضد امپریالیستی و همه حرف در این است که آیا در این برهه از زمان که ما هستیم آیا استعمار را به عنوان محور اصلی مبارزه می­شناسیم . مبارزه ضد اسلامی را بعنوان یک اهرم واقعـی تلقـی می­کنیم یا نمی­کنیم. در تحلیلات سیاسی و اجتماعی مان در تحلیل مجموعه جامعه ایران و جهان آیا استعمار را بعنوان یک عنصر و عامل اصلی بدبختی­های سراسر جهان می­دانیم یا نمی­دانیم ... استعمار اصل است... و بقیه مسائل از قبیل استبـداد هم فرع بـر ایـن استعمـار می­شود. ..... اینها (دانشجویان) از این جهت مورد تایید قاطبه مردم قرار گرفته­اند برای این که یک مطلب اصیل و اصولی را فهمیدند و پایش هم ایستاده­اند و زنده باد هم که پایش ایستاده­اند. متن کامل مصاحبه پیوست است.
7. آقای دکتر حبیبی در گفت و گوی ویژه با آقای محمد جواد مظفر و جمعی دیگر از جوانان دبیرخانه شورای انقلاب در 29 دیماه 58 که در کتاب «اولین رئیس جمهور درسال 1378» توسط انتشارات کویر منتشر شد به رغم امضای استعفانامه مذکور گفتند: «من در واقع هیچ وقت عضو نهضت آزادی نبودم» (صفحه 194)

 




 

 

كليه‌ حقوق محفوظ و متعلق به «بنياد فرهنگي مهندس مهدي بازرگان» استا.